Get Adobe Flash player

Огону киhилии киhи гына иитэргэ алгыhы туhаныы.

Обудова Людмила Ивановна

педагог-психолог

Чeркeeхтeeгу  «Аленушка» ого саада

Таата улууhа

                                                                                           

Аннотация: кµннээ±и олоххо туттуллар о±олорго аналлаах алгыстар.

Кµлµµс тыллар: олоІхо, норуот педагогиката, ытык ійдібµл, алгыґы туґаныы.

ОлоІхо норуот ійµн-санаатын баайын тµмэн кірдірір сµдµ суолталаах норуот уус-уран айымньыта буоларын араас µйэлэргэ сахалар олохторун суруйбут айанньыттар, учуонайдар бэлиэтииллэр. Этнопедагогтар  Афанасьев В. Ф., Портнягин И.С. научнай µлэлэригэр олоІхо±о ыал оло±ун тутула ордук µчµгэйдик ойууланарын,    олоІхо хас биирдии олуга иитэр-µірэтэр ис хоґоонноо±ун бэлиэтииллэр. Ол курдук олоІхо±о о±о тірііґµнэ, кинини иитии, олоххо бэлэмнээґин, олох хараІа кµµстэрин кытта туруулаґыы, кыайыы костµµлэрэ ситимнэнэн, сайдан ордук ча±ылхайдык кістіллір. ОлоІхо ис хоґоооно ордук сиэр-майгы суолтатын тоґо±олоон аґар; а±а-ийэ уустарын ситимнэрэ, бухатыырдар бэйэ-бэйэлэригэр, кырдьа±астарга сыґыаннара, тіріібµт дойдуга, дьоІІо- сэргэ±э бэриниилээх буолуу (патриотизм), µтµі-мааны, сиэрдээх, хорсун быґыы-майгы кістµµлэрэ.

КэлиІІи сылларга іріспµµбµлµкэ±э о±о тэрилтэлэрин µлэлэрэ научнай тірµккэ оло±уран ыытылла туралларыгар Тірµт омуктар оскуолаларын чинчийэр институт µлэґиттэрэ педагогическай наука кандидата Е.П. Чехордуна, филологическай наука кандидата Н.И. Филиппова,  ХИФУ преподавателлэрэ, наука доктордара А.А.Григорьева, Е.М. Поликарпова, педагогическай наука кандидаттара М.И.Баишева, У.Н. Карамзина салайар, тэрийэр, чинчийэр µлэлэрэ тирэх буоллулар.

      90-с сыллартан о±о тэрилтэтин программатынан олоІхону уус-уран айымньы быґыытынан эрэ билиґиннэрии киирбит буолла±ына, билиІІи кэм- норуот педагогикатыгар оло±уран иитии- µірэтии, саІа ирдэбилгэ сіп тµбэґэн о±о тэрилтэтин µлэтин атын таґымІа таґаарыы кэмэ.

      Россия µрдµнэн «Оскуола иннинээ±и саастаах о±о тэрилтэтин иитэр-µірэтэр программатыгар Федеральнай Государственнай ирдэбил» (2009с. 11.23.655 № Россия Ґірэ±ин министерствотын бирикээґэ) быґыытынан программа булгуччулаах чааґыгар хас биирдии о±о тэрилтэтэ ситэриллэр чааґын олохтоох эйгэ±э, о±о сайдыытыгар, норуот µгэстэригэр оІорон µлэлиирэ ирдэнэр. Манна оло±уран о±о сайдар хайысхаларын («Эт-хаан сайдыыта», «Кэрэ эйгэтэ», «Тобулла±ас ій-санаа», «Майгы-сигили, «Сиэр-µгэс») салааларыгар иитээччи олоІхону о±о±о билиґиннэрэр, олоІхо ытык ійдібµллэригэр оло±уран µлэ араас кірµІµн киллэрэр.

    Мин олоІхо ытык ійдібµллэригэр тирэ±ирэн  «О±ону киґилии киґи гына иитэргэ алгыґы туґаныы» диэн бырайыак оІостон µлэлиибин.

Алгыс кимиэхэ, туохха эмэ µтµінµ, ситиґиини ба±арыы. Былыр-былыргыттан кµн бµгµІІэ диэри киґи-аймах µтµі аргыґа, кіміліґііччµтэ буолар. БилигиІІи кэмІэ ыччакка істµґµµ, кыырыктыйыы (жестокость) диэн куґа±ан кістµµ элбээн иґэрэ киґини дьиксиннэрэр. О±ону тірµі±µттэн харыстабыллаахтык сыґыаннаґарга µірэтиигэ алгыс улахан туґалаах буолуон сіп. Билигин телефон, телевизор тіттірµ соччото суох (негативнай) информацияны элбэ±и биэрэр.  Ону бопсорго тіріппµт алгыс тылын иІэринэн о±отугар тириэрдэригэр кімілтілііх буоллун, о±о кыра сааґыттан алгыґы истэ- иІэринэ µірэннэ±инэ туґалаах буолуо этэ диэммин, о±ону киґилии киґи гына иитэргэ улахан оруолун ійдііммµн бу теманы талбытым.

Сыалбынан оскуола±а киириэн иннинээ±и саастаах о±олору норуот уйул±атын µтµі µгэстэрин, кµннээ±и олоххо туттуллар алгыстар нінµі µірэтии.

Алгыс тылын, тыллары сааґылаан, бэйэ-бэйэлэригэр дьµірэлээн саІараллар. Алгыс этэн, аал уот иччитин аґатан, ол ніІµі иччилэргэ айыыларга тахса±ын. Јскітµн айыылар ылыннахтарына, этиллибит тыл туолар. Ол аата алгыс айыылартан тутулуктаах. Биґиги «айыы о±олоро» буолабыт. Ол быґыытынан Орто туруу дойдуга олох олорорбут, киґи буолар кэскиллэнэр кэммит алгыс ніІµі µіґээ µрдµк айыылартан кіріґірбµт- ааттаґарбыт дьайыыта буолар. Былыр-былыргыттан, урааІхай саха Орто дойдуга олохсуйуо±уттан ыла, алгыс тыла дириІ ис хоґооннох. Тыл сµмэґинэ, тыл ырааґа, кэрэтэ барыта алгыска тµмµллэр.

Алгыс толорулллуутун сµрµн ирдэбиллэригэр киирэллэр: алгыс этиллэр тутулун тутуґуу, кылыґахтаах ырыаны ыллааґын, турукка киирии, саха тірµт культуратын µірэтии уонна толору билии. Сиргэ- дойдуга алгыс толорорго, илин диэки хайыґан туруохтааххын.

   Саха дьоно сµіґµ, сылгы иитиитинэн, булдунан дьарыктанар буоламмыт, бэйэбит олохпутугар алгыґы µгµстµк туттабыт. Ол курдук, ханнык ба±арар киґи кµннээ±и оло±ор–дьаґа±ар, киґиэхэ µтµінµ-кэрэни ба±аран, бэйэтин санаатын алгыстаан тириэрдиэн сіп. Онно киирэллэр- ийэлээх а±а о±олоругар алгыстара, идэґэ ілірµµтµгэр хаґаайын туттар алгыґа, ыраах айаІІа барарга алгыс, дьиэлээх тойон бултуу тахсыан иннинэ этэр алгыґа, сайылла кіґµµ алгыґа, уо.д.а.

Кµннээ±и олоххо туттуллар тылтан ураты µтµі алгыс тыла баар. Алгыс тыла сµмэґиннээх, эмтээх, кµµстээх дьайыылаах, кэрэ±э уґуйар, уйгуну- быйаны, µтµінµ- кэрэни а±алар, оло±у тупсарар аналлаах.

Алгыґы-µлэлээн кэлбит уопуппаар оло±уран талбытым, алгыс о±о±о µчµгэй эрэ іттµнэн дьайарын кэтээн кірін, о±о кµннээ±и дьайымалыгар алгыґы киллэрдэххэ, сиэри-туому билсиґиигэ, бэйэ-бэйэ±э сыґыаІІа, тіріппµккэ сыґыаІІа , айыл±а±а сыґыаІІа улахан оруоллаах эбит диэн санааттан. Ол курдук улахан біліххі µлэлиир кэммэр о±олорго тускулларынан ый алгыґа µірэтэр этибит, о±олор наґаа µчµгэйдик ылыналлар, µірµµнэн µірэтэллэр. Бу алгыґы ыйы тµмµктµµр сынньалаІ киэґэ±э этэллэр. Маны таґынан сахалыы сынньалаІ киэґэлэргэ, ыалдьыттары кірсµµ сиэригэр-туомугар туттуллар алгыстары µірэппиттэрэ.

О±о этэр алгыґа судургу, ірі кітіті±ір тыллардаах, тулуурга-дьулуурга туґаайыллар. Сарсыарда аайы о±олорбутун «Аламай маІан кµнµнэн» диэн кірсібµт. Аґыах иннинэ «Аґаабыппыт алгыс буоллун, сиэбиппит сэниэ буоллун».  Кµнµскµ сынньалаІІа «Сымна±ас сыттыкка, сылаас суор±аІІа, сылаанньыйа сытан сынньанан туруох», о±о дьайымалын иннигэр «Јйдµµрµм µксээн истин, билэрим дириІээн истин», суунуу-тарааныы алгыґа «Кылбаарыччы суунуохха, кылбас гына тµґµіххэ!», оонньуур кэмІэ «Элбэх до±ордоох µтµі киґи буол!», µлэ кэмигэр туттуллар  «Ґтµінµ оІоруон, µірµµнµ µксэтиэн!» о±о±о аналлаах алгыстары кµннээ±и олоххо туттабыт.

Философскай наука доктора, профессор К.Д. Уткин бэлиэтээґининэн, биґиги ібµгэлэрбит µгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын тутуґан, ийэ-а±а, дьиэ кэргэн о±о иитиитигэр туґаныахтаах.

Ґірэх-иитии ньыматын туґанан µлэбэр тіріппµт айар дьо±урун кірін, учуоттаан араас кірµІµнэн кыра саастаах о±о±о тірµт µгэстэри иІэриигэ, чуолаан о±ону киґилии киґи гына иитиигэ алгыґы туґаныыга араас ірµттээх µлэни ыытабын. Ол курдук, тіріппµт муннугар дьиэ кэргэн чіл туруктаах буоларыгар аналлаах алгыстар тураллар. Сарсыарда тіріппµтµ  о±ону кірсіргі туттуллар алгыс «Аламай маІан кµн сылама сылааґынан угуттаан, сыдьаайа сырдыы тыктын, саІаны-µтµінµ а±аллын!». Тіріппµккэ µтµінµ ба±аран алгыс тылын эттэххэ тіріппµт наґаа астынар, сµргэтэ кіті±µллэр. Кини уустаан-ураннаан, толкуйдаан а±албыт оІоґугун ылан баран «Туппутун тупсан истин, талаанын арылла турдун!» диэн алгыґынан ал±аан махталы тириэрдэбит.

Ый алгыґын µірэтиигэ тіріппµтµ кытыаран, сынньалаІ киэґэ±э ыІыран иґитиннэрэн, кірдірін интэриэґи тардабыт.

Ыытыллыбыт µлэ кірдірірµнэн алгыс-о±олорго, тіріппµккэ, иитээччигэ эбии кµµґµ, ірі кіті±іллµµнµ, ыраас санааны тириэрдэр.

О±о кыра сааґыттан µтµінµ тµстµµр, киґи санаатын кµµґµрдэр, сиэргэ-туомІа туттуллар алгыстары этигэр-хааныгар иІэрдэ±инэ сахалыы куттаах, ійдііх-санаалаах киґилии киґи буолан тахсарыгар олук буолар диэн тµмµккэ кэллим.

Алгыс киґини аан дойдуну, айыл±аны кытта ситимниир кµµґµн о±олорбутугар тириэрдиэ±ин.

О±ону иитэр алгыс:

Тіріппµт о±обун уйалыым,

Ата±ар бигэтик туруоруум.

О±обор урааІхай саха буолар – уруйу олохтуум.

Кэнчээрибэр киґилии буолар – кэби киллэриим.

Ыччаппар Айыы киґитэ буолар-  алгыґы биэриим.

Ґлэни сатыырга µірэтэн µµннэриим,

Иннин кірµнэр идэни иІэриим,

Бэйэтин баґын бэйэтэ билинэр гына µірэтиим.

 

Туґаныллыбыт литература:

  1. Неустроев Б.Ф. -Мандар Уус «Уґус µтµмэн нэдьэгдьийэн, чэбдигирэн, ыраастанан»
  2. Чехордуна Е.П. «СЭДИП технология» Дьокуускай 2016;
  3. «Чімчµµк саас» о±о тэрилтэтин иитээччитигэр уонна тіріппµккэ аналлаах научнай-методическай сурунаал №1(24) 2012;
  4. Филиппова Н.И., Тарабукина И.Е. «ОлоІхо тыла» Дь. Бичик 2015;