Страницы
Календарь
Апрель 2018
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
« Фев   Сен »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

postheadericon Доклад «Кинусайга технология нөҥүө олоҥхо олуктарын үөрэтии».

«Кинусайга технология нөҥүө олоҥхо олуктарын үөрэтии».

Иитээччи: Собакина Лидия Михайловна

2018 сыл.

Исхоьооно

1. Киириитэ…………………………………………………….3
2. Олонхо……………………………………………………….3
3. Кинусай техника…………………………………………..4
4. Сыллаа±ы былаан………………………………………….7
5. Туґаныллыбыт литература………………………………12
6. Сыґыарыы…………………………………………………..14

Киириитэ
Төрөөбүт ийэ тылы иҥэриигэ, кини өлбөт мэҥэ уутун курдук киһиэхэ илгэлээх, күүстээх дьайыыны оҥорор кыаҕын арыйыыга олоҥхо тыла толору эппиэттиир.
Тыл кэрэтэ, күүһэ олоҕу уус-ураннык дьүһүйэн киһи барахсан кулгааҕын арыйан, хараҕын көрдөрөн Үс дойду улаҕатынан урбачытар. Тыл сүдү күүһэ – түҥ былыргыттан норуот өйүн-санаатын мындырын түмэн сылдьарыгар. Күндү баай – өй-санаа баайа – олоҥхо тыыннаах тылыгар.
Киһи олоҥхону аахтаҕына, кэрэтик саӊарарга, олоҥхо тылын өйдөөтөҕүнэ, мындырдык толкуйдуурга, ис хоһоонун биллэҕинэ, сөптөөхтүк дьаһанан олорорго үөрэнэр. Онон бу улуу айымньы киһиэхэ бары өттүнэн үчүгэйи оҥорор.
Оттон оҕону кыра сааһыттан олоҥхоҕо эйгэтигэр уһуйдахха, оҕо саныыр санаатын, тугу билбитин-көрбүтүн сааһылаан, уустаан-ураннаан бэргэн, хомоҕой тылынан кэпсиир сахатын тылыгар интэриэһэ күүһүрүө. Ону таһынан толкуйдуур дьоҕура, ойуулуур-дьүһүннүүр талаана сайдыа.
Олоҥхо саха оҕотун үөрэтиигэ-иитиигэ сүдү улахан суолталаах. Г.Н.Волков саха олоҥхотун иитэр суолтатын туьунан маннык суруйар: „Олонхо, являясь концентрированным выражением духовной жизни якутского народа, несет на себе огромную педагогическую нагрузку; оно богато воспитательными идеями, в нем много образовательного материала, оно формирует любовь к народу и человечность, его текст развивает ум, память, наблюдательность, сами олонхосуты являются прекрасными учителями народа. В олонхо получили отражение цели воспитания и его методы, определены черты личности и средства воздействия на чувства, сознание и поведение подрастающего поколения“.
Билиҥҥи кэмҥэ общество балысханнык, түргэнник сайдар, ол иһин оҕону иитии – сайыннарыы уустугурда. Телевизорынан араас гаджиттарынан оҕо өйүгэр – санаатыгар хатанар куһаҕан өттүнэн дьайара элбээтэ. Ол иһин оҕону иитии, үөрэтии, сайыннарыы улахан болҕомтону ылар. Онно тирэх буолуон сөп кыра оҕону төрүт өбүгэ үгэһинэн, олонхо Ытык өйдөбүллэригэр олоҕуран иитии, сайыннарыы көдьүүстээх буоларыгар саарбахтаабаппыт. Саха өйдүүрүнэн, кут – сүр үөрэҕэ баар, бу барыта олонхоҕо көстөр. Айыы киһитэ үс куттаах ол барыта олонхоҕо ойууланар, кэпсэнэр, ылланар, туойуллар. Оҕоҕо олонхо Ийэ тыл кэрэтин алыптааҕынан кутугар – сүрүгэр иҥэрэн ииттэхпитинэ- сайыннардахпытына киһи быһыытынан сайдарыгар бастакы олугу уурарбыт бириэмэ ирдэбилэ буолла.
Билиҥҥи аныгы олох тэтим олус түргэн. Ол курдук күн ахсын саҥа арыйыылар, чинчийиилэр, үөрэтиилэр буола тураллар. Ол гынан баран бэйэбит культурабытын сүтэрбэккэ күн баччааҥҥы дылы үөрэтэн, олохпутугар туһанан кэллибит.
Былыр былыргыттан саха дьоно тутан хабан, сыттаан – сымардаан оҥороллоро, ол иьин, о5о5о эмиэ олонхону тиэрдэргэ олус ыараханын иьин бу кинусайга техниканан олонхо олуктарын тургэнник ылыннын диэн, бэйэтэ тутан хабан оноро – оноро олонхотун олуктарын хатылаата5ына тиийимтиэ буолар эбит.
Ол курдук омук бары бэйэлэрэ илдьэ кэлбит мындыр сатабыллара күн бүгүҥээҥҥи диэри сайда турар.
1987 сыллааххаЯпония университетын профессораСэцу Маэнобэйэтин эргэрбит кимоноларын быраҕыан харыһыйан,шелкабай таҥас өҥнөрүнэн дьүөрэлээн, иннэтэ суох пенопласка кыбытан араас дьэрэкээн хартыыналары оҥортообут, онтукатын киэн эйгэҕэ таһаараары кинигэ бэчээттэн таһаарбыт. Ол техникатын«Кинусайга» диэн ааттаан Японияга биһирэбили ылбыт. (Приложение 1)
Бу курдук кинусайга техника нөҥүө мин уһуйаан саастаах оҕолорго олоҥхо олуктарын үөрэтээрибин бу техниканы таллым. Олоҥхо — саха норуота үйэлэргэ өркөн өйүнэн айыллыбыт олоҕун философията буолар.Билиҥҥи аныгы олох тэтимигэр биһиги сахалар олохпут үгэһиттэн тэйбэппит наадатыгар куруук бэйэбит үөрэтэн таһаарбыт олоҥхобутун илдьэ сырыттахпытына омукпут итэҕэлэн хаһан да сүтэриэхпит суоҕа.

Сабаҕалааһын
Сыллыктаан көрдөххө, бу кинусайга технологияны кытта олоҥхо олуктара оҕо бэйэтин сатаан санаатын сөпкө ырытан этэригэр уонна кини бэйэтин кыайан сатаан туһанар дьоҕурун тулалыыр эйгэҕэ оҥорон таһааранкөрдөрөрө буолар. Ону кытта тэҥҥэ атын омук төрүт дьарыгын кытта билсиитэ уонна бэйэтин омугун культуратын кытта тэҥнээн көрүүтэ буолар.

Сыала: оҕо бэйэтэ бу технология нөҥүө олоҥхо олуктарын үөрэтии, ону таһынан тарбахтарын былчыҥҥнарын сайыннаран араас таҥас кырадаһыннарыттан хартыыналары оҥоруута.

Соруктар:
Үөрэтии:
— Төрүт өбүгэбит үгэстэрин олуктарынан үөрэтии;
— Хартыына оҥорон таһаарарыгар таҥас кырадаһыннарын сөпкө өҥнөрүнэн араара үөрэнии;
Сайдыы:
— Былыргы бэйэбит өбүгэлэрбит үгэстэрин уонна япония омук үгэһин тэҥнээн көрөн билиитэ хаҥыырыгар уонна оҥорон таһаарбыт хартыыната аныгы олоххо сөп түбэһэригэр сайдыыта;
— Оҕо бэйэтэ оҥорбут үлэтин сатаан көмүскүү үөрүйэҕин сайыннарыы;

Иитии:
— Бэйэтин омугун культуратын уонна араас омук культуратын убаастыы үөрэнэригэр;
— Бэйэтэ баҕаран туран хартыыналарын оҥорорун уонна олуктарын үөрэтиитин ситиһии;
Обеспечение проекта: (туттуллар мала — сала)

Туттуллар мал – сал: эрдэ бэлэмнэниллибит араас өҥнөөх таҥас кырадаһыннара, пеноплас эбэтэр паралон, стекалар.
учебно-методическое оснащение: халандаарынай былаан,
информационное-техническоеобеспечение: компьютер, тематическайпрезентация, олоҥхо олуктара, олоҥхо хартыыналара.

Бырайыакка кытталлар:
Чөркөөхтөөҕү «Аленушка» уһуйаанын орто уонна улахан бөлөх иитиллээччилэрэ.

Бырайыак үлэтин ньымата:
— Биирдиилээн үлэ;
— Бөлөҕүнэн үлэ;

Сабаҕалаан көрүү:
Саҥа сүүрээни киллэрии: оҕоҕо интэриэс үөскэтэн, үлэни баһылааһына;
Саҥа ньымалары туһаныы: урукку кэминээҕи технологияны саҥардыы, бу технология нөҥүө олоҥхону билии;

I этап – бэлэмнэнии
II этап — көрдөөн – толоруллар этап

I этап– бэлэмнэнии
1. Погружение в проблему:
Үлэ ис тутулун кытта билиһиннэрии, сыалын соругун ырытыы.
Бырайыагы сабаҕалаан көрөн ырытыы: кинусайга технология историятын уонна олоҥхону кытта билсии; хаартысканан, слайданан, уруһуйунан, схеманан, панно оҥоһуллар матырыйааллары кытта билсии.
2. Сүрүн чааһа:
Мероприятия
1. Бырайыакка сөптөөх матырыйааллары булуу;
2. ИКТнан туһанан былыргы төрүт олохпутун кытта билсэн сэһэргэһии;
3. Чаастарынан таҥан оҥоруу; (Конструирование деталей)

II. көрдөөн – толоруллар этап
Бу түһүмэххэ сыллааҕы былаан үлэтэ көстөр.
• Бырайыак үлэтэ аан бастаан саҕаланарыгар араас элбэх ньымалары талан, ырытан үөрэтэн көрөн баран саамай оҕоҕо чугаһын талан ылыллыбыта.
• Оҕо ситимнээх саҥатын сайыннарарыыга аан бастаан илиитин былчыҥнарын сайыннардаҕына эрэ, саҥарар дьоҕура сайдар буолар. Ол иһин оннук сыалга тиийээри аан бастаан Кинусайга технологияны билиһиннэрэрбэр, араас технологиянан оҥоһуллубут хартыыналары оҕолорго билиһиннэриллибитэ.
• Япония омугун туһунан билиһиннэрэрбитигэр кылас видео ролик көрдөрүллүбүтэ.
Ону тэҥэ сахабыт сирин иистэнньэннэрин быыстапкаларын көрдөрөн оҕолор харахтарынан холоон, тэҥнээн көрбүттэрэ. Биһиги өбүгэлэрбит эмиэ бытархай таҥас кырадаһыннарыттан бэйэлэрин мындыр өйдөрүнэн араас туһалаах таҥас тигэн оҥороллор этэ.
Кинусайга технология инньэтэ суох оҥоһуллара бастаан ылан көрдөххө сүрдээх дөбөн курдук, ол гынан онорон бардахха, оннук дөбөнө суох уустук буолуон сөп. Бу технология оҕо тарбахтарын былчыҥнара , саҥарар саната сайдарыгар олус туһалаах.
Олоҥхо тылын үөрэтии олоҥхо олугар олоҕурар. Олоҥхо олугун сүрүн ис хоһоонугар үлэ эрчиллии араас көрүҥнэринэн барар. Хас практическай дьарык аайы оҕо кэтээн көрөр, илиитинэн тутан-хабан оҥорор үлэлэрэ киирэллэр.
Үөрэтиллэр матырыйаал тиэмэнэн наарданар. Олоҥхо сирин-уотун, дьонун-сэргэтин туһунан уопсай өйдөбүлтэн саҕаланар. Дьарыкка бастаан оҕо уруһуйдаан да көрүөн сөп уонна ол уруһуйунан таҥас кырадаһыннарын өҥнөрүнэн араартаан үлэтигэр бэлэмнэниэн сөп. Бу манна оҕо өҥнөрү сатаан үчүгэйдик араарар дьоҕура олуһун сайдар.
Олоҥхо олуктарын үөрэтэллэригэр Аан дойду айыллыытын үөрэтэллэр. Маныаха сөптөөх тиэмэлэри талан, болҕомто оҕо тылын-өһүн, өйүн-санаатын сайыннарарга туһаайыллар. Орто дойду сирэ-уота хоһуллар. Олоҥхо тылын-өһүн туттууга, ураннаан хоһуйууга болҕомто ууруллар.

• Кинусайга техниканан аан бастаан үлэлииргэ, өҥүн талыы буолар. Кыра саастаах иитиллээччилэргэ арыый чэпчэки соҕус үлэ уонна хартыына арыый судургу көрүҥэ буолар, онтон улахан саастаах оҕолорго ыараан биэрэр.
Кыбытан оҥоруу оҕолорго арыый судургу буолар. Технология барыытын бытарытан ырытыы.
1. Пороллону эбэтэр пиноплаһы ылабыт.
2. Олоҥхобут олугунан ойуулаах хартыына ылабыт.
3. Ойуубутун поролломмутугар эбэтэр пенопласпытыгар 2 мм быһа сотон бэлэмниибит.
4. Ол ойууга сөп түбэһэр таҥас кырадаһыннарын быһан бэлэмниибит.
5. Оҕо оҥороругар сөп түбэһэр гына бэлэмниибит.
6. Олоҥхо олуктарын хатылыы хатылыы, таҥаспыт кырадаһыннарын сөпкө таҥан стекаларынан анньаммыт, быһыллыбыт хайаҕастарбытыгар кыбытабыт.
Бүппүт хартыыналары ылан ойоҕосторун араас өҥнөөх таҥастарын рама оҥорон киэргэтэбит. Приложения 2

Кинусайга техника сыл ахсын сайдан иһэр, ол курдук саҥаттан саҥа айыылары туһаналлар. Холобур биһи пенопласка таҥас кырадаһыннарын кыбытан эрэ оҥорор буоллаххпытан, билигин атын дьон үлэтин ылан көрөр буоллахпытына, араас дьэрэкээн оҕуруолпрынан, тесмаларынан киэргэтэр буолбуттар. Эбэтэр 3D курдук тахса сылдьар гына бөлтөркөй сибэккилиир эбэтэр, үөннэрин – көйүүрдэрин оннук оҥорор буолбуттар. Приложение 3.
Пенопласт оҥорорго саамай табыгастаах, ол эрэн түргэнник тостумтуо, кэбирэх буолар. Ол иһин ону солбуйан билигин пороллон араас көрүҥнэрин туһана сылдьабыт.

III этап – түмүккэ тиийии
Бу техниканан дьарыктаммыт оҕолор, дьиэлэригэр тиийэн ийэлэрин, эбэлэрин уонна эдьиийдэрин кытта бэйэлэрэ талбыт хартыыналарын оҥортооннор үөрдүбүттэрэ. Маннык сатаан оҥоро сайдыбыт оҕолор, бэйэлирин баҕалара сайдан оҥороллор, ол эбэтэр тыллара, тулуурдара, дьулуурдара олус түргэнник сайдар. Төрөппүт оҕотун кытта дьарыктаах буолара манна көстөн кэлэр.

IV этап – түмүк
Оҕолор бу техниканан үлэлээн баран, пеноплаһынан эбэтэр параллонунан сатаан туттан хартыына оҥорорн таһаарыахха сөп эбит диэн, уонна бытархай таҥас сыыстарын мунньан туһаҕа таһаарыахха сөп диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Ону кытта бэйэбит өбүгэлэрбит бэлэхтээн хаалларбыт олоҥхолорун хартыынанан тилиннэрэр, олоҥхо ис хоһоонун түргэнник ылынан өйдөөбүттэрэ. Маннык бэйэлэрэ оҥорбут хартыыналарынан дьиэлэрин иһин, уһуйааннарын киэргэтэллэриттэн олу үөрбүттэрэ. Ону сэргэ олоҥхо туруоралларыгар тылларын олус түргэнник өйдөөбүттэрэ.
Бу маннык үлэ кэнниттэн оҕолорго туһата биллибитэ. Улахан бөлөх оҕолоро тыллара чочуллан, бэлэмнэнии бөлөххө тахсан олоҥхо күрэҕэр кыттан региональнай «Сардаҥалаах татыйыктар» Лука Турнин фестивальыгар бастакы истиэпэннээх лауреат буолбуттара уонна улуустааҕы «Эдэр актер» күрэҕэр бастакы истиэпэннээх лауреат буолбуттара. Приложение 5.

Үлэ түмүгэ:
• Улууска, региональнай күрэхтэргэ ситиһиилэрэ элбээбитэ.
• Уһуйааммыт сахалыы муннугар оҕолор оҥорбут хартыыналарынан киэркэммиттэрэ.

Сыллаҕы былаан

Тускуллар Олоҥхо педагогикатын ытык өйдөбүллэрэ.
Темата
Тыл саппааґын байытыы.

Балаҕан ыйа–Улуу Суорун ыйа.

Ыал, киһи аймах. Билииннэрии.

Саха балаҕана,

Таҥас сыыһа туһаҕа таҕыстын диэн, иннэтэ суох танаһы дьүөрэлэһиннэрэн, хартыына оҥорон таһаарабыт. Бу мантыкайбыт кыбытык сахалыы иискэ маарынныыр. (Хартыыналары көрдөрүү)

Аал Луук Мас. Салыбырыы – илибирии турар
Салгына суохха салгыдыйар
Салгына суохха салгыдыйан
Салыбырыы илибирии турар
Айдамарык аҕыс салаалаах
Аал Луук Масдиэн
Ананан айыллан үөскээбит эбит…

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур», с. 65

Алтынньы – Хотой Айыыыйа.

Сомоҕолоһуу.
Түһүлгэ, ыһыах. Айыы дьоно – сэргэтэ
Сэттэ хонукка сэллээбэт
Сэлэ ыґыаҕыт эрийдилэр,
Тоҕус хонукка тохтообот
Тунах ыһыаҕы туругуртулар.

Е.П. Чехордуна «Олоҥхоэйгэтэ»
Сэтинньи – Баай Байанай ыйа. Айылҕа – айылҕаҕа итэҕэл.
Орто дойду айылҕата Ойон тахсар күннээх,
Охтон баранар мастаах
Алаҕаркаан тэтэгэркээн
Орто дойду оҥоһуллубута эбитэ үґү.

Е.П. Чехордуна «Олоҥхо дойдута» с.14
Сылгы

Тоҕус дуолан атыыр сылгылара
Үөрдэриттэн көһөрөннөр,
Үөрүһү – сүөрүһү көрсөннөр
Дьохсоттоһон туралларын курдук.

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур» с.60
Ахсынньы – Билгэ Хааныйа.
Мал- сал.

Чороон Чочурҕаабытынан кэлэр
Чочуруйбут чороон.

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур» с.90

Кытыйа Кылыйбытынан кэлэр
Кысхарыйбыт кытыйалар.

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур» с.90
Тохсунньу – ТаҥхаХааныйа.

Дьулуур, киһилии киһи.

Туйаарыма Куо дьиэкэргэнэ Ус саха төрдүн
Үөскэтэргэ ыйыллыбыт,
Түөртс аха төрдүн
Төрөтөргө төлкөлөммүт
Саха Саарын тойон
Сабыйа Баайхотун икки
Кыыстаах уол оҕолорун
Хара далай уутунан
Хастыы аастылар.

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур» с.42

Туйаарыма Куо Тоҕус былас
Долгуннаах суһуохтаах,
Туналҕаннаах ньуурдаах
Туйаарыма Куо барахсан.

П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур» с.
Олунньу – Одун Хааныйа.

Уус – уран тыл.

Олоҥхоһут оҕонньор. Олоҥхоһут барахсан
Уотун иннигэр
Уҥа атаҕын оллоон кэбистэ,
Көмүс күөмэйин көҥөтөн,
Күөрэтэн – дьиэрэтэн барда.

Е.П. Чехордуна «Олоҥхо эйгэтэ»
Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыыыйа.

Олоҕу тупсарар үлэ. Бухатыыр Абааһы Уолун кыайыыта. Ону ылан орто дойду
Улуу бухатыыра Ньургун Боотур
Абааһы уола Уот Уһутаакыны
Үлтү сынньан үөдэн-таһаан оҥордо.

Е.П. Чехордуна «Олоҥхо дойдута»
Муусустар – Айыыһыт Хотун ыйа
Сыһыан. Үрүн Уолан уонна Туйаарыма Куо. Отуу туттан,
Уот оттунан,
Олох тэринэн
Оҥостон эрэллэр эбит.

Е.П. Чехордуна «Олоҥхо эйгэтэ»

Ыамыйа –
Иэйиэхсит Хотун ыйа. Дойдуга бэриниилээх буолуу.

Бухатыырдар. Улахант иити
Төргүү мутугунан
Төбөтө көстөр киһи буолла:
Биэс былас
Биэкэйэр билиилэннэ,
Алта былас
Дарайар сарыннанна,
Суллаабыт тиит курдук
Сотолонно,
Хастаабыт тиит курдук
Харылланна…

Туґаныллыбыт литературалар
1. П.Д. Дмитриев, С.П. Ойунская «Дьулуруйар Ньургун Боотур»
2. Е.П. Чехордуна «Олоҥхо эйгэтэ»
3. Е.П. Чехордуна «Олоҥхо дойдута»

155 комментариев на “Доклад «Кинусайга технология нөҥүө олоҥхо олуктарын үөрэтии».”

Оставить комментарий

Источник: https://bazo.pro/minibands/ Фитнес Резинки